Орхон жәдігерлері қай ғасырда табылған? Оны ашқан кім? Ең алғаш оқыған сөзі қандай? Онгин ескерткіштері қайдан табылған, олар кімдерге арналып қо- йылған еді? Тоныкөкке арналған ескерткіш қайдан табылды? Бұл жәдігерлерді зерттеп, тануға үлес қосқан ғалымдар кімдер?
1) Орхон, Селенга өзендері бойынан табылған,
7-8 ғасырларға жататын көне түркі сына жазбалары
2) В.Томсен ,В.Радлов та көне жазулар да кездесетін он бес таңбаның сырын ашып, оқыған
3) бірінші табылғаны Орхон өзенінің бойында ( екіншісі түркіт қағандығы)және Енисей өзенінің жоғарғы ағысында ( Қырғыз қағандығы)
4) Моңғолияда табылған 5) бұл жәдігерлерді зерттеген В.Радлов , В.Томсен.